Özgül Fobi Nedir? Belirtileri ve Terapi Süreci

Köpeklerden, böceklerden, uçak yolculuğundan, iğne yaptırmaktan veya kapalı alanlarda bulunmaktan korkmak birçok kişide görülebilir. Ancak bu korku günlük yaşamı kısıtlamaya, yoğun kaygıya ve sürekli kaçınmaya neden oluyorsa özgül fobiden söz edilebilir.

Özgül fobide kişi, korktuğu nesne veya durumla karşılaşmamak için hayatını yeniden düzenleyebilir. Kaçınmak kısa süreli bir rahatlama sağlasa da kişinin korktuğu durumun gerçekte ne kadar tehlikeli olduğunu öğrenmesini engelleyerek fobinin devam etmesine neden olabilir (Eaton, Bienvenu ve Miloyan, 2018).

Özgül Fobi Nedir?

Özgül fobi; belirli bir nesneye, canlıya, ortama veya duruma karşı ortaya çıkan yoğun, sürekli ve gerçek tehlikeyle orantısız korkudur. Kişi korkulan durumla karşılaştığında veya karşılaşabileceğini düşündüğünde belirgin bir kaygı yaşayabilir.

Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11 sınıflandırmasına göre özgül fobi, belirli bir nesne veya durumla karşılaşıldığında ortaya çıkan yoğun korku ve kaçınmayla karakterizedir. Yaşanan korku, durumun gerçek tehlikesiyle orantısızdır ve kişinin günlük yaşamını belirgin şekilde etkileyebilir (Dünya Sağlık Örgütü, 2022).

Özgül fobiler genellikle şu alanlarla ilişkili olabilir:

• Hayvanlar ve böcekler: köpek, kedi, örümcek, böcek veya yılan korkusu
• Doğal çevre: yükseklik, fırtına, su veya karanlık korkusu
• Kan, iğne ve yaralanma: kan görmek, enjeksiyon yaptırmak veya tıbbi işlemler
• Durumsal korkular: uçak, asansör, kapalı alan, araç kullanma veya toplu taşıma
• Diğer korkular: kusma, boğulma, belirli sesler veya hastalık kapma korkusu

Korku ile Fobi Arasındaki Fark Nedir?

Korku, tehlike karşısında ortaya çıkan doğal ve koruyucu bir tepkidir. Örneğin saldırgan bir hayvandan uzaklaşmak veya güvenli olmayan bir yükseklikte dikkatli davranmak sağlıklı bir korku tepkisidir.

Fobide ise korku tepkisi, karşılaşılan nesne veya durumun gerçek riskinden daha yoğundur. Kişi korkusunun aşırı olduğunu fark etse bile yaşadığı kaygıyı kontrol etmekte zorlanabilir.

Bir korkunun özgül fobi olarak değerlendirilmesinde genellikle şu özellikler dikkate alınır:

• Korkunun belirgin ve sürekli olması
• Korkulan durumla karşılaşıldığında hızla kaygı ortaya çıkması
• Durumdan kaçınılması veya yoğun kaygıyla katlanılması
• Korkunun mevcut tehlikeyle orantısız olması
• Günlük yaşamın, ilişkilerin, eğitimin veya iş hayatının etkilenmesi

Bu belirtilerin kişinin yaşamında belirgin bir sıkıntıya veya işlev kaybına neden olması, klinik değerlendirme açısından önemlidir (Dünya Sağlık Örgütü, 2022).

Örneğin uçuş sırasında hafif bir tedirginlik yaşamak tek başına uçak fobisi anlamına gelmez. Ancak kişi uçak korkusu nedeniyle seyahat edemiyor, iş fırsatlarını reddediyor veya uçuştan günler önce yoğun kaygı yaşamaya başlıyorsa profesyonel destek faydalı olabilir.

Özgül Fobi Belirtileri Nelerdir?

Özgül fobi belirtileri kişiden kişiye değişebilir. Belirtiler yalnızca korkulan durumla karşılaşırken değil, o durumun düşünülmesi, görüntüsünün görülmesi veya yaklaşmakta olduğunun bilinmesi sırasında da ortaya çıkabilir (Eaton ve diğerleri, 2018).

Duygusal ve düşünsel belirtiler

• Yoğun korku ve kaygı
• Kontrolünü kaybetme düşüncesi
• Bayılma, boğulma veya zarar görme korkusu
• Kötü bir olay yaşanacağı beklentisi
• Korkulan durumdan hemen uzaklaşma isteği
• Kaygıyla baş edemeyeceğini düşünme
• Durum yaklaşırken günler öncesinden endişelenme

Bedensel belirtiler

• Kalp atışının hızlanması
• Terleme
• Titreme
• Nefes almakta zorlanma
• Göğüste sıkışma
• Baş dönmesi
• Mide bulantısı
• Kaslarda gerginlik
• Uyuşma veya karıncalanma

Kan, iğne ve yaralanma fobilerinde diğer özgül fobi türlerinden farklı olarak kalp atışında ve tansiyonda ani düşüş görülebilir. Bu durum bazı kişilerde bayılmaya yol açabilir. Bu nedenle kan ve iğne fobilerinin terapi sürecinde kişinin bedensel tepkileri ayrıca değerlendirilir (Eaton ve diğerleri, 2018).

Davranışsal belirtiler

Özgül fobinin en belirgin özelliklerinden biri kaçınmadır. Kişi korktuğu nesne veya durumla karşılaşmamak için çeşitli önlemler alabilir.

Örneğin:

• Asansör yerine sürekli merdiven kullanmak
• Uçak yolculuğu gerektiren planlardan vazgeçmek
• Hayvanla karşılaşma ihtimali nedeniyle parklara gitmemek
• İğne korkusu nedeniyle sağlık kontrollerini ertelemek
• Kapalı alanlardan uzak durmak
• Korkulan durumlarda mutlaka başka bir kişinin yanında bulunmasını istemek
• Korkulan nesneyle ilgili fotoğraf ve videolara bakmaktan kaçınmak

Bu davranışlar kısa süreli rahatlama sağlayabilir. Ancak uzun vadede korkunun devam etmesine ve kişinin yaşam alanının giderek daralmasına neden olabilir.

Özgül Fobiler Neden Ortaya Çıkar?

Özgül fobilerin her zaman tek ve açık bir nedeni bulunmaz. Genetik yatkınlık, öğrenme deneyimleri, çevresel etkenler ve kişinin olayları yorumlama biçimi birlikte rol oynayabilir (Eaton ve diğerleri, 2018).

Bazı fobiler korkutucu bir olayın ardından başlayabilir. Örneğin çocukluk döneminde köpek saldırısına uğrayan bir kişi, ilerleyen dönemlerde bütün köpeklerden korkmaya başlayabilir.

Ancak bir fobinin oluşması için kişinin mutlaka doğrudan olumsuz bir deneyim yaşamış olması gerekmez. Korkular şu yollarla da öğrenilebilir:

• Başka bir kişinin korku tepkisini gözlemlemek
• Çocukluk döneminde sürekli tehlike uyarıları duymak
• Haberler veya sosyal medya içeriklerinden etkilenmek
• Bedensel kaygı belirtilerini tehlikeli olarak yorumlamak
• Korkulan durumdan sürekli kaçınmak
• Aile üyelerinin aşırı koruyucu davranışlarına maruz kalmak

Fobinin nasıl başladığını anlamak önemli olabilir. Bununla birlikte terapi sürecinde korkunun günümüzde hangi düşünce ve davranışlarla devam ettiği üzerinde özellikle durulur.

Kaçınmak Fobiyi Neden Güçlendirir?

Kişi korktuğu durumdan uzaklaştığında kaygısı genellikle kısa sürede azalır. Bu rahatlama, kaçınma davranışının tekrar edilmesine neden olur.

Örneğin asansöre yaklaşan bir kişi yoğun kaygı yaşadığında merdivenleri kullanırsa rahatlayabilir. Kişinin zihninde bu rahatlama, “Asansöre binmediğim için kötü bir şey olmadı” şeklinde yorumlanabilir.

Ancak kişi asansöre binmediği için:

• Asansörün düşündüğü kadar tehlikeli olup olmadığını test edemez.
• Kaygının zaman içinde değişebildiğini gözlemleyemez.
• Kaygı hissetmesine rağmen durumla baş edebileceğini öğrenemez.
• Korktuğu sonucun gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini göremez.

Kaçınma davranışlarının fobiyi sürdürmesinde önemli bir rol oynadığı, özgül fobilere ilişkin klinik modellerde ve tedavi araştırmalarında sıklıkla vurgulanmaktadır (Wolitzky-Taylor ve diğerleri, 2008).

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalıdır?

Her korku psikoterapi gerektirmez. Ancak aşağıdaki durumlarda profesyonel destek alınması faydalı olabilir:

• Korku günlük yaşamı belirgin şekilde kısıtlıyorsa
• İş, eğitim veya seyahat planları korkuya göre düzenleniyorsa
• Sağlık kontrolleri ya da tıbbi işlemler erteleniyorsa
• Kişi korkulan durumla karşılaşmamak için yoğun çaba harcıyorsa
• Sosyal etkinliklerden uzaklaşılmaya başlanmışsa
• Korku uzun süredir devam ediyor ve kendiliğinden azalmıyorsa
• Kişi korkusunun hayatını yönetmeye başladığını hissediyorsa

Fobinin tamamen dayanılmaz bir hâle gelmesini beklemek gerekmez. Erken dönemde destek almak, kaçınmaların artmasını ve korkunun yaşamın farklı alanlarına yayılmasını önleyebilir.

Özgül Fobi Terapisi Nasıl Uygulanır?

Özgül fobilerin tedavisinde en güçlü bilimsel desteğe sahip psikoterapi yöntemi, maruz bırakma çalışmalarını içeren Bilişsel Davranışçı Terapi’dir.

Maruz bırakma temelli Bilişsel Davranışçı Terapi, özgül fobilerin tedavisinde altın standart yaklaşım olarak kabul edilmektedir. Çok sayıda araştırma, maruz bırakma uygulamalarının özgül fobi belirtilerini ve kaçınma davranışlarını azaltmada etkili olduğunu göstermektedir (Wolitzky-Taylor ve diğerleri, 2008; Odgers ve diğerleri, 2022).

Özgül fobiler, psikoterapiye genellikle oldukça iyi yanıt veren kaygı sorunları arasındadır. Araştırmalar, bazı özgül fobilerde tek seanslık yoğun terapilerin bile etkili olabildiğini göstermektedir. Bununla birlikte her kişi için tek seans yeterli olmayabilir. Seans sayısı; fobinin türüne, şiddetine, kaçınmaların düzeyine ve eşlik eden diğer sorunlara göre belirlenmelidir (Odgers ve diğerleri, 2022).

1. Ayrıntılı değerlendirme

Terapi sürecinin başında korkulan durumlar, kaçınmalar ve kişinin kendisini güvende hissetmek için kullandığı davranışlar değerlendirilir.

Şu sorular üzerinde durulabilir:

• Kişi tam olarak neden korkuyor?
• Korkulan durumda ne olacağını düşünüyor?
• Hangi nesne ve durumlardan kaçınıyor?
• Kaygı sırasında kendisini korumak için neler yapıyor?
• Korku günlük yaşamını nasıl etkiliyor?
• Daha önce korkusuyla baş etmek için neler denedi?

Aynı nesneden korkan iki kişinin korku beklentileri birbirinden farklı olabilir. Örneğin köpek fobisi olan bir kişi ısırılmaktan, başka biri kontrolünü kaybetmekten, bir başkası ise kaygısının çevresindeki kişiler tarafından fark edilmesinden korkabilir.

Bu nedenle terapi süreci yalnızca fobinin adına göre değil, kişinin kendine özgü korku beklentilerine göre planlanır.

2. Korku döngüsünü anlamak

Terapi sürecinde kişiye korku, kaygı, bedensel belirtiler ve kaçınma davranışları arasındaki ilişki açıklanır.

Kaygı sırasında ortaya çıkan kalp çarpıntısı, terleme, titreme ve nefes değişiklikleri vücudun tehdit karşısında verdiği doğal tepkilerdir. Kişinin bu belirtileri “Kontrolümü kaybedeceğim” veya “Bu kaygıya dayanamam” şeklinde yorumlaması korkunun daha da artmasına neden olabilir.

Korkunun nasıl devam ettiğini anlamak, terapi çalışmalarının önemli bir parçasıdır.

3. Kademeli maruz bırakma çalışmaları

Maruz bırakma, kişinin hazırlıksız bir şekilde en çok korktuğu durumun içine bırakılması anlamına gelmez. Çalışmalar terapist ve danışan tarafından birlikte planlanır.

Korkulan durumlar kolaydan zora doğru sıralanabilir. Örneğin köpek fobisinde çalışma şu şekilde ilerleyebilir:

• Köpek kelimesini okumak
• Köpek çizimlerine bakmak
• Köpek fotoğraflarına bakmak
• Köpek videoları izlemek
• Uzaktan bir köpeği gözlemlemek
• Kontrollü bir ortamda köpeğe yaklaşmak
• Köpeğin yakınında bir süre kalmak
• Uygun ve güvenli koşullarda köpekle temas etmek

Uygulamalar kişinin korkusuna, ihtiyaçlarına ve ilerleme hızına göre düzenlenir. Maruz bırakma temelli çalışmalar, gerçek yaşamda, imgesel olarak veya teknolojik uygulamalar kullanılarak gerçekleştirilebilir (Carl ve diğerleri, 2019).

4. Korkulan sonuçları test etmek

Maruz bırakma çalışmalarında amaç yalnızca kişinin kaygısının azalmasını beklemek değildir. Kişinin korktuğu sonuçlarla ilgili beklentileri de test edilir.

Örneğin:

• “Kaygım sürekli artacak mı?”
• “Kontrolümü gerçekten kaybedecek miyim?”
• “Bu durumda kalırsam baş edebilir miyim?”
• “Bayılacağımı düşündüğümde gerçekten bayılacak mıyım?”
• “Korktuğum sonuç kesin olarak gerçekleşecek mi?”

Kişi zaman içinde kaygı hissetse bile korkulan durumun içinde kalabildiğini, kaygının değişebildiğini ve korktuğu sonuçların her zaman gerçekleşmediğini öğrenebilir.

Bu yeni öğrenmeler, fobinin azalmasında önemli bir rol oynar.

5. Kaçınma ve güvenlik davranışlarını azaltmak

Terapi sırasında yalnızca açık kaçınmalar değil, kişinin kendisini güvende hissetmek için yaptığı davranışlar da ele alınır.

Örneğin:

• Sürekli çıkış kapısına yakın durmak
• Yanında mutlaka başka birini götürmek
• Korkulan nesneye bakmamak
• Dikkatini tamamen başka bir yere vermeye çalışmak
• Durumun en kısa sürede bitmesini sağlamaya çalışmak
• Sürekli rahatlatılma veya güvence istemek

Bu davranışlar kişinin “Kendi başıma baş edebildim” veya “Korktuğum şey gerçekleşmedi” şeklinde yeni bir öğrenme yaşamasını zorlaştırabilir. Bu nedenle güvenlik davranışları kontrollü ve kademeli biçimde azaltılır.

Maruz Bırakma Terapisi Tehlikeli midir?

Maruz bırakma terapisi, gerçek bir tehlike yaratacak durumların uygulanması anlamına gelmez. Çalışmalar güvenli, etik ve kontrollü koşullarda gerçekleştirilir.

Amaç kişinin tehlikeli davranışlarda bulunması değil, gerçekte güvenli olmasına rağmen korku nedeniyle kaçındığı durumlarla yeniden karşılaşmasıdır.

Uygulamalar kişinin bilgisi ve iş birliğiyle planlanır. Terapist, kişinin kaygı düzeyini ve verdiği tepkileri değerlendirerek çalışmaların hızını ve içeriğini kişiye göre düzenler.

Online Terapi Özgül Fobilerde Etkili Olabilir mi?

Özgül fobi terapisi, fobinin türüne göre online olarak da yürütülebilir. Fotoğraf ve video çalışmaları, imgesel uygulamalar, ev çalışmaları ve kişinin bulunduğu ortamda gerçekleştirdiği davranışsal uygulamalar online terapiye uyarlanabilir.

Uçuş, hayvan, böcek, asansör veya kapalı alan korkusu gibi durumlarda maruz bırakma çalışmaları terapist rehberliğinde planlanabilir.

Sanal gerçeklik yoluyla gerçekleştirilen maruz bırakma uygulamalarının da kaygı bozuklukları ve özgül fobiler üzerinde etkili olabileceğini gösteren çalışmalar bulunmaktadır (Carl ve diğerleri, 2019).

Online veya yüz yüze terapi seçimi; fobinin türüne, kişinin ihtiyaçlarına ve uygulanacak çalışmaların özelliklerine göre değerlendirilmelidir.

Özgül Fobiler Aşılabilir mi?

Özgül fobiler kişinin yaşamını uzun yıllar etkileyebilir. Ancak korkunun uzun süredir devam ediyor olması, değişmeyeceği anlamına gelmez.

Maruz bırakma temelli Bilişsel Davranışçı Terapi, özgül fobilerin tedavisinde etkisi en güçlü biçimde gösterilmiş psikolojik yaklaşımdır. Araştırmalar, bu terapi yönteminin korku belirtilerini, kaçınmaları ve günlük yaşamdaki kısıtlanmaları belirgin şekilde azaltabildiğini göstermektedir (Wolitzky-Taylor ve diğerleri, 2008; Odgers ve diğerleri, 2022).

Kişiye özel ve sistemli bir terapi süreciyle korkulan durumlara yeniden yaklaşmak, kaygıyla daha sağlıklı biçimde baş etmek ve günlük yaşamda daha özgür hareket etmek mümkün olabilir.

Fobiniz nedeniyle seyahatlerinizi, sağlık kontrollerinizi, iş hayatınızı veya sosyal planlarınızı kısıtlıyorsanız psikoterapi desteği almayı değerlendirebilirsiniz.

Kaynakça

Carl, E., Stein, A. T., Levihn-Coon, A., Pogue, J. R., Rothbaum, B., Emmelkamp, P., Asmundson, G. J. G., Carlbring, P. ve Powers, M. B. (2019). Virtual reality exposure therapy for anxiety and related disorders: A meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Anxiety Disorders, 61, 27–36.

Dünya Sağlık Örgütü. (2022). International Classification of Diseases 11th Revision: Specific Phobia. World Health Organization.

Eaton, W. W., Bienvenu, O. J. ve Miloyan, B. (2018). Specific phobias. The Lancet Psychiatry, 5(8), 678–686.

Odgers, K., Kershaw, K. A., Li, S. H. ve Graham, B. M. (2022). The relative efficacy and efficiency of single- and multi-session exposure therapies for specific phobia: A meta-analysis. Behaviour Research and Therapy, 159, 104203.

Wolitzky-Taylor, K. B., Horowitz, J. D., Powers, M. B. ve Telch, M. J. (2008). Psychological approaches in the treatment of specific phobias: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 28(6), 1021–1037.